به وبلاگ ايران نگين درخشان كشورهاي قاره آسيا خوش آمديد

حسينيه ها و تكايا بياني از هويت شهرهاي ايراني

 

دكتر بهناز امين زاده (عضو هيئت علمي دانشكده ي محيط زيست – دانشگاه تهران )

 

فصلنامه علمي پژوهشي هنرهاي زيبا، شماره 6، صص 55 الي 66.

 

 

 

اين مقاله بر اساس يافته هاي طرح پژوهشي مركز مطالعات و تحقيقات شهر سازي و معماري اسلامي وابسته به دانشكده ي هنر زيبا ، تحت عنوان كيفت تجلي توحيد در مراكز شهري شهر هاي ايراني ، مصوب شوراي پژوهشي دانشگاه تهران، صورت يافته است.

 

يكي از مصاديق تفكر توحيدي شيعيان در فرهنگ عاشورا و درارزش هاي نهفته ي آن، متجلي شده است. دكتر بهناز امين زاده بر اساس اين فرضيه كه حسينيه ها و تكايا ي ايراني ماهيتِ پيامِ چنين فرهنگي  را به صورت گوياترين تجلي كالبدي، در ساختار فضاي شهري عرضه مي دارد، در مقاله ي خويش به بخش هاي زير مي پردازد:

 

 

- بررسي اهميت مراسم ماه محرم

- شناسايي اجمالي مكان هايي با عملكرد يكسان (فضاهاي مختلف آيين برگزاري سوگواري ماه محرم)، در ساير جوامع شيعه نشين

- تحليل ويژيگيهاي خاص حسينيه ها و تكايا ي ايراني تحت عناويني از قبيل مفاهيم نمادين و كيفيات فضايي و بصري.


 

دكتر امين زاده اين موضوع را مطرح مي كند كه حسينيه ها و تكاياي ايراني، مظهرپيوند بين زمان، مكان و مردم هستند و به دليل «فضاي شهري بودن»شان، نه تنها در قياس با مكان هاي هم عملكرد خويش در سايركشورها هويتي متمايز مي يابند، بلكه به عنوان تنها فضاهاي باز شهري با عملكرد مذهبي در فرهنگ شهر سازي مسلمين منحصر به فرد مي باشند. ضمن اين كه با شناخت و بكارگيري هر چه بيشتر اصول طراحي چنين فضاهايي از قبيل مكانيابي، انعطاف پذيري در فرم و عملكرد و مفاهيم غني نمادين، مي توان به تداوم بيان كالبدي يك فرهنگ در محيط و هويت بخشي به شهر ايراني، كمك مؤثري نمود .

1-diagram

 

شكل1

 

 

در مقدمه اين مقاله مي خوانيم كه براي  جلوگيري  از بروز بحراني كه اغلب شهرهاي مسلمان نشين به آن مبتلا هستند، شهرهايي كه امروزه به سوي محيطي براي ترجمان مجدد سبك ها و الگوهاي منسوخ بيگانه مي روند؛ توجه به تداوم و پيوستگي تاريخي به وسيله ي بكارگيري صحيح تجارب گذشتگان، نقش به سزايي دارد.

 

در اكثر مطالعات محققين مختلف كه تحت عنوان شهر مسلمين يا شهر اسلامي صورت گرفته است، به وجود مفهومي تحت عنوان «عامل وحدت» اشاره شده است. از نگرش هاي مشخص مذهبي، در محدوده ي دين اسلام نيز مي توان به عنوان عامل ديگري در بيان نمايش متفاوتي از وحدت در شهر هاي مسلمين نام برد. خانم دكتر امين زاده بيان مي كند كه در اين زمينه تحقيقات اندكي صورت گرفته است و از كتاب پروفسور بسيم حكيم، با نام شهرهاي عربي – اسلامي، كه به تأثير فقه مالكي در ساختار فضايي شهر تونس پرداخته است، نام مي برد و در اين رابطه مي افزايد: «در بلاد شيعه نشين نيز، تأثير تفكر شيعي كه تفسير خاص خود را از اصل توحيد و اعتقاد به ارتباط و تداوم آن با اصل امامت دارد، مقوله اي مناسب براي تحقيق است و نيازمند بررسي وجوه تمايز تفكر شيعي با  ساير فرق اسلامي است». در اين مقاله نيز به يكي از مصاديق تجلي اين تفكر كه درحماسه ي عاشورا و ارزشهاي مستتر در آن نهفته است، پرداخته مي شود.

 

نويسنده درباره ي اهميت مراسم سوگواري ماه محرم در فرهنگ شيعه، موارد زير را عنوان كرده است:

 

- برگزاري آيين و رسوم مختلف درهرجامعه اي تقويت كننده ي پيوندهاي اجتماعي آن جامعه است.

 

- آيين هاي مذهبي در وراي استحكام بخشيدن به وحدت جامعه، باعث حفظ ارزشها، احساسات واعتقادات مردم هستند

 

- ماهيت و پيام واقعه ي عاشورا متعلق به زمان و مكان خاصي نيست و اين قيام ابعاد جهاني دارد.

 

- واقعه ي عاشورا، به عنوان يك واسطه ي فرهنگي در جوامع مختلف و متشكل از گروه هاي مذهبي متفاوت، ظهور نموده است.

 

- نوسان تعداد تكايا نسبت به شرايط و موقعيت سياسي تهران (بين سال هاي 1282-1231) نشان مي دهد، چنين مكان هايي نه  تنها براي اجراي مراسم عزاداري بلكه به عنوان مركز                    سياسي مردم بوده است.

 

مراسم عزاداري و مكان هاي اجرا ي آن تاريخي طولاني دارد و بر اساس موقعيت هاي سياسي واجتماعي مختلف، دچار تغيير و نوسان مي شده است. نويسنده در اين باره مطرح مي كند كه اگر چه جزئيات مراسم محرم، نه تنها در جوامع گوناگون شيعه، از جمله در ايران، كشورهاي عربي و هند، بلكه از شهر به شهر و گاه از محله به محله متفاوت است، وي در قسمتي كه به شرح مراسم سوگواري ومكانهاي اجرا مي پردازد، اين مراسم را به طور عمده بر دو بخش مي داند:

 

1-  مراسم تجمع با نام مجلس يا جلسه

 

2-  حركت دسته هاي عزاداري

 

دسته هاي عزاداري به عنوان يك آيين شهري مطرح مي گردند، چرا كه اقشار مختلف را به خيابان ها مي كشاند و به فضاي شهري معنويت مي بخشند.

 

دسته هاي عزاداري ممكن است شامل اجراي نمايشنامه نيز باشند. لغت تعزيه به عنوان بيان همدردي و عزاداري است و در غالب يك فرم نمايشي مذهبي در مراسم ماه محرم به اجرا در مي آيد.  چلكوسكي تعزيه را به عنوان يك نمايش بومي ايراني توصيف مي كند ومعتقد است تعزيه اگر چه اسلامي است ولي متأثر از فرهنگ ايراني مي باشد .

 

خانم دكتر امين زاده بيان مي كند، اطلاعات اندكي در رابطه با ويژگي هاي محل برگزاري و خصوصيات كالبدي آن ها  موجود است. استفاده از مكان عزاداري به نظر اتفاقي و فاقد چارچوب خاصي مي آيد و در واقع عرف محلي اهميت زيادي در انتخاب مكان  نمايش داشته است. در افغانستان در حياط مسجد، در هند به نام امامباره و عاشورخانه، در تركيه به نام تكيه، دركشورهاي عربي حسينيه، و در ايران به نام حسينيه و تكيه شناخته مي شوند. دكتر امين زاده به ذكر ويژگي هاي كلي هر يك از اين فضاها پرداخته است. در اينجا جهت اختصار  بيشتر به ويژگي هاي حسينيه ها و تكاياي ايراني مي پردازيم.

 

 

ويژگي هاي حسينيه ها[i] و تكاياي [ii] ايراني

 

سيّاحاني كه خصوصا از دوره ي صفويه به بعد از ايران ديدن كرده اند به اجراي مراسم در ميادين بزرگ شهرها، حياط كاروانسراها و تكايا اشاره نموده اند. بنابراين حسينيه ها و تكايا عامل مهمي در بازگويي فرهنگ اسلامي در طراحي فضاهاي باز شهري بوده اند و از اين نظر اهميت ويژه اي دارند. در اين راستا برخي از  دلايل اهميت آن ذكر مي شود:

  1. غالب حسينيه ها و تكايا در بافت هاي تاريخي شهر هاي ايران، از آن جهت كه بخشي از فضاهاي باز شهري بوده اند، نه تنها از مكان هايي به همين نام در ديگر كشور ها و نيز امامباره ها وعاشور خانه هاي هند متمايزند، بلكه عنصري مشخص در هويت شهر هاي ايران قلمداد مي شوند.
  2. حسينيه ها و تكايا به دليل كمبود فضاهاي باز در ساختار فضايي شهرهاي مسلمين اهميت ويژه اي مي يابند، زيرا بسياري از كساني كه درباره ي شهر هاي مسلمين تحقيق كرده اند، به عدم وجود فضاهايي كه از نظر ساختار فضايي، عملكرد شهري و اهميت اجتماعي و يا مذهبي قابل قياس با آگوراي يوناني، فروم رومي، و يا پيزاها اروپايي باشند، اشاره نموده اند؛ لذا چنين گمان مي شود كه ساختار فضايي شهر مسلمين فاقد فضاي باز وسيع مي باشند.

حتي پروفسور حكيم كه در شهر تونس، به فضاهاي باز رها شده (در محل تقاطع برخي خيابان ها) اشاره مي كند، آن ها را فاقد عملكرد خاص توصيف مي كند. اما در ايران وجود ميادين و خصوصا تكايا و حسينيه ها در سطح محلي، ساختار شهر ايراني را متفاوت با شهرهاي ديگر مسلمين مي نمايد .

 

2-emambare

 

شكل 2. امامباره بزرگ در لاكنهو هند، متعلق به اوايل قرن 18 ميلادي


 
 

نويسنده ويژگي هاي مشترك حسينيه ها و تكايا را عامل وحدت بخش چنين فضاهايي مي داند و در سه  بخش مفاهيم نمادين ، كيفيات  فضايي و كيفيات بصري به آن پرداخته است .

 

مفاهيم نمادين:

 

در اين بخش، چندين مفهوم نمادين و از آن جمله، «آب» را عنوان مي شود كه  يكي از مفاهيم نمادين ديني است و علاوه بر مفاهيم بهشت ،زندگي، پاكي و زيبايي كه در فرهنگ اسلامي دارد، در فرهنگ شيعي نمادي از تشنگي امام و ياران و اهلبيت (ع) در كربلا و ايثار حضرت ابوالفضل العباس است. بنا بر اين به عنوان يك عنصر نمادين مهم، به شكلهاي گوناگون، آب انبار هايي در مركز و زير سكوي مياني تكيه و يا حسينيه قرار مي گيرند. مانند حسينيه ي پنجاهه درنائين و تكيه وقت و ساعت در يزد.

 

همچنين سقا خانه ها معمولترين شكل حضور آب، در داخل فضاي حسينيه و تكيه و يا در مجاورت آنها (در گذري منتهي شده به آن ها) قرار مي گيرند و به مثابه ي زيارتگاه، محل دخيل بستن، نذر و شمع روشن كردن مردم است. همچنين در به وجود آوردن ارتباط بين زمان و مردم، حسينيه ها و تكايا به عنوان بخشي از شبكه ي دسترسي، نقش مؤثري ايفا مي نمايد.

3-saghakhane

 

شكل 3. سقاخانه ي حسينيه كلوان، نايين


4-nakhl

 

شكل 4. نخل حسينيه شاه ابولقاسم يزد


 

كيفيات فضايي:

 

حسينيه ها مانند مفصل هايي هستند كه شبكه ي معبر را به يكديگر پيوند مي دهد و به عنوان نشانه هاي تذكر دهنده در معنويت بخشيدن به راه هاي فيزيكي شهر هستند. موقعيت آنها در مسير گذرهاي اصلي و يا مراكز محلات، پيوندي بين اين عناصر شهري كه زنجيروار به هم متصل هستند، ايجاد مي كند. حتي در توسعه هاي جديد كه چنين فضاهايي غالبا فراموش شده هستند و به صورت چادرهاي موقت شكل مي يابند، علي رغم نا امن بودن، در مسير هاي اصلي يا در تقاطع خيابان هاي فرعي مستقر مي شوند.

 

 

5-rabeteye_fazayi

 

شكل 5. (راست) تكيه شاهرخ خان، كرمان، (چپ) حسينيه نوگاآباد، نايين : 1- مسجد، 2- حسينيه يا تكيه، 3- بازارچه، 4-آب انبار، 5- حمام


 

وجود يك يا چند ايوان در رواق ها، معماري بسياري از اين مكان ها را به حياط مركزي، مساجد ومدارس ديني شبيه مي سازد. غالبا وجود يك ايوان در سمت قبله كه بزرگتر از ساير ايوانها است فضاي مناسبي را براي جايگاه و يا استقرار سخنران در ايام سوگواري ايجاد مي نمايد.

 

تعداد معدودي از حسينيه ها، در سطح شهر و اغلب در سطح محلات عملكرد داشته اند. اما بايد دانست كه عملكرد تكيه و حسنيه، بر خلاف فضاهاي مشابه در كشورهاي ديگر، به محرم ختم نمي شود و همواره به عنوان بخشي از شبكه ي دسترسي، ميداني براي تجمع و مكاني براي خريد و فروش در سطح محلي، مطرح بوده اند. ضمن اين كه چند عملكردي بودن اين فضاها، از عوامل حيات بخش و سرزنده كننده محيط هاي كه در متن زندگي مردم قرار دارند، مي باشد.

 

 

كيفيات بصري:

 

خصوصيت گذر از فضاي محصور كوچه ها به فضاي باز حسينيه ها و تكيه ها، كيفيتي است كه حتي در حسينيه ي نوگا آباد در نائين، كه در در تقاطع شش گذر قرارگرفته وجود دارد.

6-noga_abad

 

شكل6. حسينيه نوگاآباد، نايين


8-babol_masjed

 

شكل 7. (راست) تكيه زرگر محله، بابل، (چپ) تكيه سرچشمه، گرگان


 

پوشش سقف قبل از ورود به فضا، عابر را براي ورود به فضاي باز و روشن حسينيه آماده مي سازد. يكي از بهترين نمونه ها حسينيه ي باب المسجد در نائين است. در برخي از تكايا از زمان قاجار با سقفي شيبدار پوشيده شده اند (مانند تكاياي سمنان). تضاد تاريكي و روشني و عبور از تاريكي به روشني و يابالعكس از جذابيت هاي فضاي حسينيه است.

 

 

 

شكل8- حسينيه باب المسجد، نايين

 

خانم دكتر بهناز امين زاده در انتهاي كلام خود ، بررسي مراسم سوگواري ماه محرم و مكان هاي اجراي آن را از عوامل بسيار مهم تأثير گذار در هويت بخشي به معماري و شهر سازي شهرهاي شيعيان مي شمارد و اضافه مي كند: «هدف از بررسي الگوهاي تاريخي موجود در ساخت و طراحي حسينيه ها و تكايا، شناسايي و تداوم اصول وارزش هاست كه مهمترين آنها ارتباط با مكانيابي، تجلي مفاهيم غنيِ نمادين و انعطاف پذيري اين فضاهاست.علاوه بر كيفيات كالبدي، يكي از مهمترين معيارهاي ارزشي اين فضاها، ميزان مشاركت مردمي در ساخت و تجهيز آن هاست. مردم خود آن را مي سازند و نگهداري مي كنند و از آن به عنوان نماد اجتماعي و محلي، نام مي برند».

 

متأسفانه در عصر حاضر ، گرايش به حسينيه ها و تكا ياي بسته و محصور شده در قالب ساختمان بيشتر شده و اين روند به دلايل گوناگوني صورت گرفته است كه از آن جمله اند:

 

- عدم مشاركت مردم در طراحي

 

- عدم شناخت طراحان از كيفيات معنوي، فضايي و بصري حسينيه ها و تكاياي تاريخي

 

- رواج تفكر معماري مدرنيسم، كه به ساختمان بيش ازفضاي شهري اهميت مي دهد و نحوه ي نگرش سوداگرانه به زمين به عنوان كالايي با منفعت مادي

1
X