به وبلاگ ايران نگين درخشان كشورهاي قاره آسيا - گنبد هاي غفاريه مراغه خوش آمديد

گنبد غفاريه مراغه

گنبد غفاريه مراغه

اين بنا در شمال شهر مراغه و كنار رودخانه صوفي چاي واقع و بنايي مكعب شكل با دو طبقه فوقاني و زيرين است. ازاره ي بنا به ارتفاع ۲ متر از سنگ مرمر تراشيده سفيد ساخته شده كه بعضي از قطعات آن به ابعاد ۱۵۰ در ۷۰ سانتيمتر است. مدخل گنبد به سمت شمال است و در گوشه هاي بنا، ستون هاي آجري با نقوش لوزي و در هر يك از اضلاع، دو طاقنما و يك حاشيه كتيبه كار كرده اند. اين بنا در اصل داراي گنبدي دو پوش بوده كه از بين رفته و در دوره اخير به همت سازمان ميراث فرهنگي تعمير و مرمت شده است.

سرداب زيرين بنا رو به مشرق دارد، اما ورودي اتاق فوقاني شمالي و با طاقنمايي احاطه شده است. بر بالاي در، كتيبه اي در دو سطر و بر بالاي طاق، كتيبه اي ديگر به چشم مي خورد. حروف كتيبه ها در اينجا ريحان است. متن كتيبه سه سطري بالاي طاق علي رغم تحمل آسيب هاي زياد قابل خواندن است:

‹امر بانشاء هذه القبه المباركه في ايام مولانا السلطان الاعظم ظل الله في الارض سلطان سلاطين العرب و العجم ابوسعيد بهادر خان خلد الله ملكه›.

از دو كتيبه دو سطري بالاي در، چيز زيادي بر جاي نمانده، ولي از همين مختصر مي توان دريافت كه اين كتيبه، حاوي القاب و احتمالا نام شخصيتي بوده كه آرامگاه براي او ساخته شده است. آنچه از كتيبه باقي مانده، بدين شرح است:

‹لمقر الش ... المالكي العلي العادلي›.

با توجه به سه نشان خانوادگي بر بالاي پنجره ها كه به صورت دو عصاي پشت به پشت است، در مي يابيم كه آنها نشان خانوادگي ‹چوگانداران› است. اين نشان، در جاي ديگري، بر بنايي واقع در بيت المقدس يعني مدرسه " امير ايل ملك" كه مدرسه ملكيه گفته مي شود و نيز بر چلچراغي مينايي متعلق به موزه قسطنطنيه، به همراه نام " ايل ملك چوگاندار" ديده مي شود. البته گنبد غفاريه نمي تواند آرامگاه ايل ملك - متوفاي ۷۴۷ ه.ق ـ در قاهره باشد، ولي مدرسه اي در قاهره به نام مدرسه قراسنقريه وجود دارد كه توسط فردي به نام امير مملوك الشمس الدين قراسنقر الچركسي المنصوري كه در كار معماري در مصر و سوريه شهرت داشته ساخته شده است. قراسنقر در ابتدا يك غلام مملوك بود كه قلاون، آنگاه كه امامزاده اي بيش نبود، او را خريداري كرد و منصب چوگانداري به او داد. او در عهد لاجين، نايب السلطنه مصر بود و به هنگامي كه محمد بن قلاوون براي بار سوم به سلطنت دست يافت، به عنوان نايب السلطنه سوريه برگزيده شد و تا سال ۷۱۱ ه.ق در اين مقام باقي ماند. در اين سال، نزد تاتارها گريخت. او روز بيست و هفتم شوال سال ۷۲۸ ه.ق يعني در عهد سلطنت ابو سعيد بهادر خان در مراغه جايي كه اولجايتو تيول او قرار داده بود، درگذشت. بنابراين با توجه به فقدان مدارك ديگر مي توان پذيرفت كه گنبد غفاريه، مدفن امير مملوك شمس الدين قراسنقر الچركسي المنصوري است.

در اين بنا، رنگ - كه در گنبد سرخ كم استفاده شده و به آبي فيروزه اي منحصر است - بسيار مورد استفاده قرار گرفته است، رنگ هاي سياه، سفيد و آبي تيره تا آبي روشن. حروف كتيبه ها به رنگ سياه بر زمينه اي سفيد قرار گرفته و با اسليمي هايي به رنگ آبي فيروزه اي آذين شده اند. نماهاي جانبي و نماهاي عقبي، به عوض آنكه مثل نماهاي گنبد سرخ، بسته و فاقد هر گونه وزنه اي باشند، هر يك به دو پنجره در داخل طاقنما مجهزند. بالاي هر پنجره كه در چهار چوبي مستطيل قرار گرفته، با نقوش بسيار زيبايي از آجر و كاشي مينايي تزيين شده است. بالاي اين تزيينات، نواري قرار گرفته كه با سه نشان خانوادگي صاحب آرامگاه آذين شده است. شبستان اصلي با گچ سفيد اندود شده و داراي طاقنماهاي مسطح عريضي با مقرنس است.

1

گنبد مدور مراغه

گنبد مدور مراغه

اين گنبد در بخش جنوب غربي مراغه و مجاور گنبد كبود واقع است. بنايي ساده با نقشه مدور است كه سقف و گنبد آن فرو ريخته است. اين بنا نيز چون ديگر گنبد هاي مراغه، بر روي ازاره هاي سنگي قرار گرفته و ظاهرا فاقد سردابه زيرين است. به غير از سردر ورودي، بقيه نماي خارجي بنا، آجري ساده و فاقد هر گونه طاقنما يا تزييني است. سردر تزييني در اينجا از يكنواختي بنا كاسته و بدان جلوه اي خاص بخشيده است. تزيينات اين ورودي، از روي ازاره سنگي و همباد كف ورودي آغاز شده است. اين تزيينات شامل يك دوره پهن آجر و سفال و كاشي است كه در مايه گره انجام گرفته است و قاب مستطيل و كشيده اصلي را در بر دارد. در داخل قاب مزبور كه داراي دوره برجسته آجري است، تزييناتي در سه قسمت از روي نعل درگاه ورودي بر روي هم انجام گرفته است. نخست، يك خط كتيبه كوفي تزييني از كاشي فيروزه اي در يك سطح مستطيل كم عرض؛ سپس يك طاقنماي زيبا با قوس تيزه دار كم خيز و تزيينات زيباي لانه زنبوري در وسط و زغره ي خوش تركيب نقش دار در اطراف آن؛ و سرانجام، قاب كتيبه بزرگتر كوفي با تزييناتي خوش نقش از كاشي فيروزه اي در بالاي تيزه ي قوس. اهميت اين بنا از نظر كاربرد تزيينات كاشي، با فاصله زماني نسبتا كم پس از بناي گنبد سرخ، در اين است كه هنرمند معمار با دريافتي درست و آگاهانه، توفيق يافته كه تركيب جالبي از تلفيق كاشي و آجر سفال را عرضه كند و در كار خلق نماسازي بنا با نوعي رنگ آميزي، پيشرفتي چشمگير بيابد. متن كتيبه اين بنا چنين است: «كل نقس ذائقه الموت تم البنا، برجب سنه ثلث و ستين و خمسمائه».

متاسفانه در خصوص شخصيت مدفون در بنا اطلاعي در دست نيست؛ اما با توجه به مجاورت زماني و مكاني اين گنبد با گنبد سرخ به نظر مي رسد مدفونان در اين دو بنا قرابتي با يكديگر داشته اند.

1

گنبد كبود مراغه

گنبد كبود مراغه

اين گنبد در مركز شهر مراغه واقع و بنايي برجي شكل از داخل و خارج ده ضلعي است كه در زواياي دهگانه آن، از خارج ستون هاي دايره اي كار كرده اند. در اضلاع دهگانه ي داخل و خارج بنا نيز طاقنماهايي تعبيه كرده اند كه بخش فوقاني آنها با مقرنس هايي تزيين شده است. اين بنا بر زير بناي سنگي قرار گرفته كه در ميان آن، سردابه اي چليپا شكل قرار دارد. سقف اين سردابه، طاقي مقرنس است. نماي خارجي بنا به طرز بسيار زيبايي با آجر و كاشي فيروزه اي به شيوه تخميري تزيين گرديده است. در زير پاكار گنبد نيز نواري مقرنس و در زير آن، كتيبه كمربندي بنا قرار داشته كه به غير از قسمت كوچكي از آيه هاي قرآني، بقيه آن از بين رفته است. گنبد فرو ريخته بنا به نظر مي رسد رك ده تركي با پوشش داخلي بوده باشد. هر ضلع داخلي بنا، 6/2 متر پهنا دارد و مشتمل بر طاقنمايي بلند است. در زير گنبد، يك حاشيه از كتيبه گچبري به چشم مي خورد كه اطراف مقبره را دور مي زند. اين كتيبه به خط نسخ، و متن آن، قسمتي از آيه اول سوره 67 قرآن است. تمام فضاي داخلي مقبره با گچبري و نقاشي و كتيبه ها مزين بوده كه قسمت اعظم آن از بين رفته و تنها آثار كمي از آنها بر جاي مانده است. در سرداب زيرزمين بنا كه ورودي آن از خارج بناست، سنگ بزرگي با طرح هاي تزييني با غناي بسيار و كتيبه اي قرآني با آيات «كل من عليها فان و يبقي وجه ربك ذوالجلال و الاكرام» وجود دارد كه روزي بر روي قبري بوده است. در خصوص تاريخ ساخت و شخصيت مدفون در بنا اطلاعي در دست نيست. از گذشته معروف بوده كه گنبد كبود، قبر مادر هلاكو خان مغول است؛ اما با توجه به اينكه نامبرده مسيحي و هلاكو نيز بودايي بوده، چنين فرضي محال است. در خصوص تاريخ ساختمان، مطالعات ارزشمند گدار، نتيجه شايسته اي به بار آورده است. وي با بررسي و مطالعه دقيق جاي كتيبه فرو ريخته بالاي در ورودي بنا كه تنها قطعاتي از حروف مينايي رنگ آن باقي مانده بود، توانست قسمتي از كتيبه را كه حاوي تاريخ 593 ه.ق بود، بازسازي كند. بر اين اساس، گنبد كبود حدود 10 سال بعد از نمونه اوليه خود - يعني مقبره مومنه خاتون در نخجوان - ساخته شده و از نظر تركيب كلي، مشابه ساير مزارهاي موجود در مراغه است.

1

موزه تخصصي ايلخاني مراغه

موزه تخصصي ايلخاني مراغه

ساختمان موزه مراغه و بناي يادبود روي مزار اوحدي مراغه اي شاعر قرن هفتم و هشتم هجري قمري بين سالهاي 53 تا 57 بوسيله انجمن آثار ملي اجرا شده است. اين محل در سال 1363 مقارن با تشكيل سازمان ميراث فرهنگي كشور به موزه مقدماتي مراغه تبديل و با آثار عرضه شده از دوره هاي مختلف تاريخي براي بازديد عموم داير گرديد.

موزه مراغه در سال 75 در جهت هدفمندي آثار خود و به لحاظ اهميت نقشي كه اين شهر در دوره ايلخاني داشته، به عنوان موزه تخصصي ايلخاني فعاليت خود را آغاز نمود.

مراغه علي رغم استواري مستمر تمدن از دوران پيش از اسلام تا دوران مختلف اسلامي، در دوره ايلخاني از موقعيت برجسته اي برخوردار شد و به علت انتخاب اين شهر به عنوان اولين پايتخت ايلخانان، مركز ثقل اين سلسله محسوب گرديده و عصر دوباره سازندگي ايران، پس از يك دوره طولاني قتل، غارت و ويراني مغولان، از آن آغاز مي شود.

موزه مراغه به منظور معرفي اين دوره خاص از تاريخ كشورمان كه گستره آن از هرات تا فرات بوده است، با هدف جديد تشكيل و در فهرست موزه هاي جديد كشور قرار گرفت. با تمركز و انتقال صدها اثر برجسته و گردآوري مجموعه اي نسبتا كامل از آثار مختلف ايلخاني شامل انواع سفال، كاشي، سكه، فلز، شيشه و كتابت، اين موزه به عنوان منبع مطالعاتي و پژوهشي در اختيار محققان و بازديدكنندگان قرار گرفت.

مجموعه سفال

هنر سفالگري دوره ايلخاني را مي توان عصر طلايي سفالگري دوره اسلامي ناميد. سفالگري اين دوره كه پس از دوره طولاني فترت ناشي از انهدام مراكز مهم سفالگري و فرار هنرمندان سفالگر از يورشهاي مغولان دوباره نضج مي گرفت، توام با تغييرات مهمي در نوع ساخت، تزيينات و لعاب سفالينه ها در مراكز جديد سفالگري بوده است.

از خصوصيات بارز سفالينه اين دوره، تنوع ساخت سفال با تكنيك هاي مختلف سفالگري و تنوع تزيينات سفالينه هاست. موزه مراغه از انواع تكنيك هاي رايج و تزيينات متفاوت سفالگري اين دوره نمونه هاي ارزشمند و منحصر به فردي را در اختيار دارد. سفالينه هايي با تزيينات زير لعاب شفاف در زمينه شيري و فيروزه اي، سفالينه هايي با تزيينات روي لعاب يا مينايي، سفالينه هاي زرين فام و لاجورد و همچنين كاشي هاي هشت پر و نقش برجسته با لعاب هاي فيروزه اي و زرين فام از آن جمله اند.

تزيينات اين سفالينه ها متنوع و شامل انواع نقوش هندسي، نقوش گياهي از برگهاي متراكم اسليمي و طوماري، نقوش حيواني مثل غزال دونده، ماهي، اردك و پرندگان، نقوش انساني از مجالس رقص، نوازندگي، شكار و كتيبه هايي از اشعار فارسي، ضرب المثلها، دعاهاي معروف و نقوش تركيبي بوده است كه در هر يك از مراكز سفالگري به ترتيبي خاص اجرا مي گرديد.

در سفالينه هاي ايلخاني علاوه بر آرايش منقوش، تزييناتي در فرم سفالينه ها نيز وجود داشته است كه آثار مشبك دوجداره و مشبك پوشيده با لعاب شفاف، سفالهايي با نقوش كنده، برجسته و نقوش قالبي از آن جمله اند.

از مراكز سفالگري دوره ايلخاني، شهرهاي معروف ري، كاشان، جرجان، سلطان آباد و تخت سليمان بوده و نمونه هاي بارزي از آنها در موزه مراغه وجود دارد. علاوه بر آن به علت كشف قطعاتي از كاشي هاي زرين فام و نقش برجسته از رصدخانه خواجه نصير و ويژگي هاي منحصر به فرد آنها، برابر نظر محققان، مراغه نيز از مراكز سفالگري دوره ايلخاني بوده است.

مجموعه سكه

سكه هاي موزه مراغه از كاملترين مجموعه مسكوكات ايلخاني كشورمان بوده و تقريبا از همه ايلخانان ايران، سكه هاي ارزشمندي را در خود جاي داده است. پول رايج ايلخانان به لحاظ كاربرد اقتصادي و معاملات تجاري و رسمي، به صورت پشتوانه تك فلزي و نقره بود. سكه هاي طلا براي مقاصد ويژه، ايام عيد و جشن ها ضرب مي شد و سكه هاي مسي (فلوس) براي معاملات روزمره رواج داشت.

تنوع نقوش سكه ها در دوره ايلخاني معرف فرهنگ و تمدن آن عصر بوده و نقوش و مظاهر آييني اديان و فرقه هاي مختلف ضرب شده بر روي آنها، گوياي تساهل مذهبي مغولان مي باشد. همچنين بر سكه هاي ايلخاني متوني از آيات قرآني، لا الله الا الله، محمد رسول الله، نام خلفاي راشدين و در دوره اي كوتاه متن علي ولي الله و نام دوازده امام به خط كوفي و نسخ نقش شده است. نام و القاب ايلخانان معمولا به خط اويغوري با خطوط عربي سكه ها تركيب شده اند.

برابر اخبار مندرج در كتب مورخان، 87 مركز ضرب سكه در دوره ايلخانان وجود داشته و مراغه، تبريز و سلطانيه از مراكز مهم ضرابخانه هاي حكومتي بوده اند.

بخش شيشه

هنر شيشه گري در دوره ايلخاني به علت فرار شيشه گران به كشورهاي مصر و سوريه از رونق افتاد. شيشه هاي موزه مراغه از نمونه هاي نادر آن عصر است كه داراي تزيينات مختلف شيشه گري شامل دميده آزاد، دميده در قالب، تراش و افزوده بر روي بطري، قنديل و صراحي مي باشند كه از نقاط مختلف كشورمان بدست آمده است. شيشه ماده اي تركيبي از سيليس به صورت شن و ماسه، قليا به صورت سديم و پتاسيم براي گدازآوري، آهك براي استحكام بخشي، اكسيد سرب براي شفافيت و بي رنگي است.

بخش فلز

در بخش فلز موزه مراغه نمونه هاي ارزشمندي از هنر فلزكاري دوره ايلخاني شامل انواع ظروف فلزي، پيه سوزهاي مفرغي و شمعدان هاي برنزي وجود دارد كه به روش هاي ريخته گري، قلمزني و طلاكوبي ساخته شد ه اند. در تزيينات اين آثار استواري و استحكام با پاي قوي حيوانات و صعود و روشنايي با شكل پرندگان نشان داده شده است.

همچنين در اين موزه شمشيري است كه متعلق به كري خان بن بهادر خان، حاكم داغستان بوده و حاوي تزيينات طلاكوبي بر روي عاج و مفرغ مي باشد.

تصوير بالا: بناي يادبود نصب شده روي آرامگاه اوحدي مراغه اي شاعر قرن هفتم و هشتم هجري

تصوير پايين: نماي داخلي بخشي از موزه تخصصي ايلخاني مراغه

1

رصدخانه مراغه

رصد خانه مراغه

اين رصد خانه را دانشمند بزرگ ايراني محمد بن محمد بن حسن معروف به خواجه نصيرالدين طوسي به امر هلاكو خان مغول در ۶۵۷ آغاز به بنا كرد و گروهي از دانشمندان فرزانه در آن كار مي كردند و پس از دوازده سال زحمت زيج فارسي معروف به زيج ايلخاني را تاليف كردند. اين رصدخانه تا سال ۷۰۳ هجري آباد بود و در سال مزبور غازان خان آن را بازديد كرد و بعدها بر اثر زلزله ويران شد و امروز جز تل خاك از آن باقي نمانده است.

در سال ۱۳۱۶ شمسي در حين خاكبرداري آن محل از طرف حكومت آثاري شبيه غار و دخمه هايي از زير خاك پديدار شد و نيز چند عدد ظرف سفالين و كاشي و نيز يك عدد پيسوز روغني و دوات و غيره كشف شد.

بناي رصدخانه روي تپه بلندي در دو كيلومتري شمال مراغه قرار دارد كه از طرف مشرق و جنوب به باغات و اراضي شهر مشرف است.

روي تپه مزبور كه اكنون به كوه رصد معروف است محوطه وسيعي به وسعت ده هزار متر مربع ديده مي شود كه بناي رصدخانه در وسط قرار داشته است. اين بنا دايره اي به قطر تقريبي بيست متر در وسط قرار گرفته بوده كه از چهار طرف به وسيله پياده روهاي سنگ فرش شده به عرض دو متر و طول ۴۰ تا ۵۰ متر به اطراف خود مربوط مي شده است.

1
X