به وبلاگ ايران نگين درخشان كشورهاي قاره آسيا - خراسان جنوبي خوش آمديد

مجموعه آثار رهباني ارامنه در ايران

1

خراسان جنوبي:

 گردشگري روستايي در اطراف شهرهاي طبس، فردوس، گناباد، خواف و تايباد و جاده بيرجند - زاهدان (جاذبه كويرگردي)
مقصد بعدي ما، مشهد است كه خوشبختانه هر سال حدود 4 ميليون گردشگر مذهبي دارد و اين شمار گردشگران، براي يك شهر به نظر مناسب مي‌آيد.
از ديدگاه من، هنوز برنامه جامعي براي ساماندهي صنعت گردشگري در استان خراسان رضوي وجود ندارد؛ در حالي كه مي‌شود از حضور اين جمعيت انبوه براي فعال‌سازي ديگر جاذبه‌هاي توريستي خراسان هم بهره گرفت اما اگر راه را كج كنيد به سمت بخش‌هاي خراسان جنوبي جلوه‌هاي زندگي روستايي در مناطقي همچون فردوس، ‌طبس، گناباد، ‌خواف و تايباد براي مردم ايران كاملا ناشناخته است.

1

روستاي ماخونيك

 

 

ميراث‌ايران - آرش نورآقايي:
سريال كارتوني گاليور يادتان هست؟! اسم سرزمين كوتوله‌ها برايتان آشناست؟! لي‌لي‌پوت را مي‌گويم.

اگر اجازه بدهيد كمي اغراق كنيم، آن‌وقت مي‌توانيم بگوييم كه ما در همين ايران خودمان يك لي‌لي‌پوت داريم.

استان خراسان جنوبي، شهرستان بيرجند، بخش سربيشه، دهستان درح، روستاي ماخونيك. اين آدرس همان‌جايي است كه مي‌خواهيم در موردش صحبت كنيم.

منطقه ماخونيك متشكل از 12 آبادي است كه روستاي ماخونيك بزرگترين آنهاست. اهالي بقيه آبادي‌ها از لحاظ مذهب، شيوه زندگي و اوضاع اجتماعي با هم وجه اشتراك زيادي دارند و اصل و نسب خود را از روستاي ماخونيك مي‌دانند.

از ماخونيك تا مرز افغانستان در حدود نيم ساعت راه است و اهالي ماخونيك اصليت افغاني دارند كه در حدود سه چهار قرن پيش به اين ناحيه آمده‌اند و اينجا را براي سكونت انتخاب كرده‌اند.

ازدواج فاميلي ميان كوتاه قدها و نوع تغذيه باعث شده بود كه افراد روستاي ماخونيك كوتاه قد باشند ولي چند سالي مي‌شود كه با تغيير وضعيت تغذيه‌ اهالي و مصرف قرص و قطره آهن، نسل جديد بهتر شده‌اند.

براي وارد شدن به خانه‌هاي روستاي ماخونيك بايد كمر را خم كرد. در داخل خانه هم نمي‌شود راست‌راست ايستاد. ظاهراً از آنجا كه هواي آن ناحيه سرد است مردم خانه‌ها را كوچك و كم‌‌ارتفاع مي‌سازند تا راحت‌تر گرم شوند.

مردم ماخونيك تا 50 سال پيش، چاي نمي‌نوشيدند، شكار نمي‌كردند و اصلاً گوشت هم نمي‌خوردند و هنوز سيگار نمي‌كشند. مردم ماخونيك اين قبيل كارها را گناه مي‌دانستند.

ورود تلويزيون به اين روستا به معناي ورود شيطان بود و اهالي تا چند سال پيش به تلويزيون مي‌گفتند شيطان. آنها هرگز اجازه نمي‌دادند كودكان پاي صفحه تلويزيون بنشينند و جادو شوند. شايد حق با آنها بود.

1

شهر خوسف


 

 

خوسف

خوسف يكي از شهرهاي خراسان جنوبي است كه در شهرستان بيرجند قرار گرفته‌است و از مناطق كويري به حساب مي‌آيد. جمعيت اين شهر بر اساس سرشماريسال ۱۳۸۵، برابر ۴۰۶۸ نفر گزارش شده‌است [۱].


اين شهر زادگاه تعدادي از مشاهير بيرجند, چون دكتر غلامحسين شكوهي (پدر علم تعليم و تربيت ايران و وزير آموزش و پرورش دولت موقت) و سيما بينا (خواننده سنتي) بوده‌است.

خوسف همچنين زادگاه ابن حسام خوسفي شاعر و عارف شيعه قرن نهم هجري قمري و نگارنده خاوران نامه نيز مي‌باشد.

اين شهر داراي ارتفاع ۱۳۰۰ متر از سطح دريا مي‌باشد.

پيشينه تاريخي خوسف به دوران قبل از اسلام مي‌رسد و يكي از كهن‌ترين شهرهاي جنوب خراسان محسوب شده كه در منابع تاريخي ازآن با نامهاي خسف، خسب، خوسف ياد شده‌است. در كتاب نزهه القلوب حمدا... مستوفي از خوسف به عنوان معظمات بلاد قهستان ياد شده‌است.[نيازمند منبع]

وجود بافت قديمي با آثار تاريخي از ويژگي‌هاي شاخص اين شهر محسوب مي‌شود. اين بافت كه به لحاظ موقعيت طبيعي و واقع شدن بر روي هسته مقاوم، از زمين لرزه در امان مانده و يكي از سالمترين بافتهاي تاريخي در منطقه به شمار مي‌رود.

در رابطه با آثار تاريخي اين شهر مي‌توان به مسجد جامع خوسف، آرامگاه ابن حسام خوسفي، قلعه خوسف، خانه‌هاي علوي و مالكي و مدرسه ابن حسام اشاره نمود.

1

شهر بيرجند

 

 

بيرجند

شهر بيرجَند مركز استان خراسان جنوبي و مركز شهرستان بيرجند در شرق ايران است. اين شهر در سال ۱۳۸۵، تعداد ۱۵۷٬۸۴۸ نفر جمعيت داشته‌است.(چهل و پنجمين شهر پر جمعيت ايران)[۱]

شهر بيرجند، اولين شهر در ايران است كه داراي سازمان آبرساني بوده و بنگاه آبلوله بيرجند به عنوان اولين سازمان آبرساني ايران شناخته مي‌شود.[۴] اين شهر همچنين دومين شهري در ايران است كه در سال ۱۳۰۲ و پيش از تهران ، از لوله‌كشي آب شهري برخوردار گرديد.[۵]

مدرسه شوكتيه اين شهر، سومين مدرسه آموزش به سبك جديد، بعد از دارالفنون و رشديه تبريز است. به علت موقعيت سياسي و استراتژيك شهر بيرجند، سومين فرودگاه كشور در سال ۱۳۱۲ پس از قلعه مرغي و بوشهر، در اين شهر ساخته شد [۶] و تا پيش از جنگ جهاني دوم ، دو كنسولگري انگلستان و روسيه در بيرجند، مشغول فعاليت بوده‌اند

تاريخ

 

 پيش از اسلام

علاوه بر نام بيرجند كه ساختار آن برگرفته از زبان پهلوي بوده و به دوران پيش از اسلام باز مي‌گردد، بنا به روايتي ، بيرجند، احتمالاً در اواخر حكومت ساسانيان و توسط زرتشتيان يزدي و كرماني به عنوان منزلگاهي در حاشيه كوير و در مسير عبور از كوير به سمت شمال خراسان بزرگ و ماوراءالنهر بنا شده‌است .[۷]

اشعار حكيم نزاري، وجود محله‌اي به نام گبرآباد در بافت قديمي شهر، كاوشهاي به عمل آمده از قلاع دختر در "بند دره" و "قلعه دره"، و نيز كتيبه به‌دست آمده از كال جنگال در روستاي ريچ از توابع خوسف، "تخته سنگ لاخ مزار" واقع در روستاي كوچ ، سنگ نگاره و كتيبه‌هاي پهلوي اشكاني در دره "استاد تنگل"، حكايت از قدمت چند هزار ساله بيرجند دارد.

همچنين علاوه بر وجود گورستانهاي زرتشتي‌ها در اغلب روستاها و نيز وجود آتشكده‌هاي سفلي و عليا .[۷] كه دال بر قدمت تاريخي اين منطقه‌است، نام برخي از روستاهاي اطراف شهر بيرجند داراي ريشه پهلوي و اساطيري هستند، مانند: گيو، سهراب، ماژان، سلم آباد، درخش، خراشاد، رودك، دستجرد، چاج، چهكند، جمشيدآباد و ...

 پس از اسلام

قديمي‌ترين اثر درون شهري بيرجند، مسجد جامع آن است كه در سال ۷۵۰ هجري قمري بنا شده‌است.

احتمالا ياقوت حموي اولين جغرافيداني است كه از «پيرجند» به عنوان يكي از شهرهاي منطقه قهستان ياد كرده‌است. حمدالله مستوفي «بيرجند» را از شانزده ولايت قهستان و مركز ولايتي با توابعي چند دانسته كه در آن مقدار فراواني زعفران, انگور, ميوه و اندكي غله به دست مي‌آمده‌است.

زين العابدين شيرواني, بيرجند را قصبه‌اي شهر مانند از توابع خراسان و دارالملك قهستان معرفي كرده و افزوده‌است كه قريب به چهار هزار خانه دارد. آب بيرجند از كاريز تأمين مي‌شود و مردمش همگي شيعه اند. اعتمادالسلطنه نيز آن را از قراي قهستان دانسته‌است. برخي بيرجند را به علت كوچكي آن «بركند» ثبت كرده‌اند بر به معناي «نصف» و كند به معناي «شهر» در مجموع به مفهوم قصبه.

بيرجند در قديم چند بار به علت زلزله ويران شده‌است. در فرهنگ عامه بيرجند، داستانهاي بسياري درباره ويراني بيرجند در يك زلزله عظيم و سكونت دسته‌اي از كولي‌هاي چادرنشين در آن، نقل شده‌است. اين شهر از عهد صفويه كه خانواده اميريه در آنجا امارت يافتند رو به اعتبار گذاشته‌است.

1

شهرستان قائنات

 

 

قائنات

شهرستان قاينات، به مركزيت شهر قائن، در شرق ايران و شمال استان خراسان جنوبي در حد فاصل ۱۵ و ۳۳ تا ۱۲ و ۳۴ عرض جغرافيايي و ۳۸ و ۵۸ تا ۵۶ و ۶۰ طول جغرافيايي قرار دارد.

شهرستان قائنات، تا سال ۱۳۵۸، يكي از بخش‌هاي شهرستان بيرجند بود كه در ۲۷ بهمن ۱۳۵۸ با تصويب هيأت وزيران از شهرستان بيرجند جدا شده و به صورت شهرستان مستقل درآمد.[۱] جمعيت اين شهرستان بر طبق سرشماري سال ۱۳۸۵، برابر با ۱۳۷٬۳۵۷ نفر بوده‌است

شهرستان قائنات در شمال استان خراسان جنوبي قرار گرفته‌است. اين شهرستان از شمال به شهرستان‌هاي خواف و گناباد از استان خراسان رضوي، از غرب به شهرستان سرايان و از جنوب به شهرستان بيرجند محدود شده و از جانب شرق، مرزي به طول تقريبي ۱۳۰ كيلومتر با كشور افغانستان دارد.

مساحت اين شهرستان بالغ بر ۱۷٬۷۲۲ كيلومتر مربع مي‌باشد. شهرستان قائنات، براساس آخرين تقسيمات كشوري مشتمل بر ۵ بخش و ۱۳ دهستان بوده و ۳۷۳ روستا و ۱۲۹۳ آبادي خالي از سكنه دارد. فاصله غربي‌ترين تا شرقي‌ترين در امتداد خط مستقيم ۲۲۵ كيلومتر و از شمال به جنوب ۹۰ كيلومتر و با شكل متناسب يك مستطيل كه از استانهاي قم، كهكيلويه و بوير احمد، چهار محال و بختياري و گيلان بزرگتر مي‌باشد.

مركز اين شهرستان شهر قائن كه برروي دشتي به همين نام مي‌باشد. شهر قاين در مسير بزرگراه آسياي مشهد به زاهدان تا مرز افغانستان ۱۸۰ كيلومتر فاصله داشته و از سطح دريا ۱۴۴۰ متر بلندي دارد و از دو شهر بيرجند و گناباد فاصله‌اي مساوي ۱۰۵ كيلومتر در ۳۷۲ كيلومتري جنوب مشهد و از تهران ۱۳۰۰ كيلومتر فاصله دارد.[۳]

رشته كوه قهستان در غرب و شاسكوه و آهنگران در شرق آن سر به آسمان سوده و بلندترين قله منطقه كمر سرخ با ۲۸۴۲ متر در نيم بلوك و پست‌ترين نقطه با ۶۱۰ متر در پترگان قرار دارد.

 گونه‌هاي گياهي و جانوري

مراتع قائن از نوع متوسط است و در آن گياهان دارويي گوناگون، جنگلهاي تنگ، پسته كوهي، بنه، قيچ و بادامشك ديده مي‌شود. در شهرستان قائن خصوصاً در منطقه شكار ممنوع شاسكوه، قريب به ۵۹ گونه پرنده، ۲۵ نوع پستاندار و ۱۷ گونه از خزندگان و دوزيستان منحصر به فرد زندگي مي‌كنند. در اين خطه، رودخانه‌هاي با اهميتي همچون رود شور، رود مرادنشاه، رود بيهود، افين و آهنگران جريان دارند و گندم، جو، چغندر، پسته و خصوصاً زعفران و زرشك و آلو از محصولات كشاورزي اين شهرستان مي‌باشند.

 پيشينه

چنانچه تذكره نويسان و مورخان نقل كرده‌اند منطقه قائنات با تاريخي سي هزار ساله يكي از اولين خاستگاههاي تمدن خراسان است فخرالاسلام پيدايش قائن را به عصر قابيل پسر آدم نسبت داده و در فرهنگ دهخدا بناي اوليه شهر قائن به سام بن نريمان و در احياء الملوك به كي لهراسب پدر گشتاسب منسوب شده‌است اين سخنان اگر چه از اعتباري علمي برخوردار نيستند اما بازگو كننده قدمتي هستند كه چون غباري از روزگاران دور بر سنگ سنگ اين شهر نشسته‌اند در سفرنامهٔ سرپرسي سايكس آمده در ۳۲۸ قبل از ميلاد ۱۳ هزار نفر از مدافعان شهر قائن به مقابله با لشكر انبوه اسكندر در آمدند و دكتر بلووگلدسميد اعتقاد دارد كه قلعه كوه قائن در عهد هخامنشيان همان كاخ سلاطين قهستان يا آرتاگوانا بوده‌است.

قائن در عصر زمانداران ساسانيان نيز از مراكز مهم قدرت و از معدود شهرهاي استراتژيك ايران به شمار مي‌آمده‌است مورخان بسياري در كتب خويش از قائنات نام برده‌اند اصطخري در ۳۴۰ خورشيدي از قائن به‌عنوان مركز قهستان نام برده و مذهب آن خطه را شيعه ذكر كرده و جيهاني در ۳۷۵ هجري از سه دروازه شهر به اسامي دركون، در كلاوج و درزقان استخر نام برده‌است. ناصر خسرو قبادياني در سال ۴۴۰ وارد قائنات شده و قائن را چنين توصيف نموده قائن شهري بزرگ و حصين و گرد آن خندقي و مسجد آدينه به شهر اند است و آنجا كه مقصوره‌است تاقي عظيم و بزرگ است كه در خراسان از آن بزرگ‌تر نديدم.

ماركوپولوي و نيزي هواي قائن را در نهايت اعتدال دانسته و ياقوت حموي و عبدا... محمد بن احمد مقدسي آنجا را بندر خراسان و خزانه كرمان معرفي كرده‌اند قائن در جريان تندباد ايلغارهاي تاريخي صدمه چنداني نديده‌است وچنانكه نقل شده در ۷۷۳ هجري اميرتيمور در حوالي قائن اردو زد ليكن به فضل و درايت حاكم شهر بدون جنگ و خونريزي از كنار آن گذشت.

در عصر صفويه نيز به سال ۱۰۰۲ هجري شاه عباس صفوي از قائن ديدن نمود و سالها بعد در زمان سلسله زنديه هنگامي كه لطفعلي خان زند از كرمان گريخت و به قائن آمد در آنجا از وي پذيرائي شد. قائنيان در بازگشت نيز تعدادي سوار جهت جنگ با آغا محمد خان قاجار در اختيار وي قرار دادند.

دكتر ژوزف انگليسي، قائن را از مناطق آباد خراسان و قرار گاه مردان دليري مي‌دانسته كه از راه شمشير زني و كمان كشي روزگار گذرانده‌اند.

1

قله سالوك بجنورد

قله سالوك بجنورد

1

آيينه خانه مفخم بجنورد

بناي معروف به آيينه خانه مفخم يكي ازآثار ملي و يادمانه هاي برجسته دوره قاجار در خراسان شمالي است كه در شمال شهر بجنورد قرار دارد. در دوره قاجار بناي آيينه خانه همراه با بناهاي ديگري از جمله عمارت كلاه فرنگي و حوضخانه، در باغ بزرگي قرار داشته كه آنها مجموعه دارالحكومه مفخم را تشكيل داده اند. اين بنا در دهه ۱۲۵۰هجري شمسي همزمان با دوره حكومت ناصرالدين شاه به دستور يارمحمدخان شادلو معروف به سردار مفخم ساخته شده و به عنوان فضاي اداري و ديواني براي انجام ديدارهاي رسمي سردار مفخم با رجال سياسي عهد قاجار و نيز انجام مراسم تشريفات نظامي و رايزني درباره مسائل سياسي واجتماعي سران ايل مناطق تحت حكومت، مورد استفاده قرار مي گرفته است.

طراحي نقشه ساختماني آيينه خانه نيز همانند بناي عمارت به دست ميرزا مهدي خانشقاقي (ممتحن الدوله) از نخستين معماران ايراني كه از دانشكده معماري پاريس فارغ التحصيل شده بود، انجام شده است. ساختمان آيينه خانه در ۲ طبقه به ابعاد تقريبي ۱۱ در ۱۸متر و به ارتفاع حدود ۱۰متر ساخته شده كه در مجموع ۹ اتاق دارد. يكي از اتاق هاي فوقاني، تالاري به ابعاد ۳ در ۸ متر است كه تمام ديوارها و سقف آن با طرح هاي زيباي آيينه كاري شده و به خاطر وجود همين تالار، اين بنا را آيينه خانه ناميده اند.
● ويژگي هاي معماري بنا
بناي آيينه خانه يك ساختمان ۲ طبقه است كه نماي اصلي آن در ضلع شمال به طور كامل كاشيكاري شده و نمونه بارز هنر قاجاري است. اين بنا، سه در ورودي دارد، ورودي بزرگ تر در ضلع شمالي و دو ورودي كوچك تر در ضلع شرقي وغربي قرار دارند.

هر سه ورودي به يك راهروي شرقي و غربي متصل مي شود كه در يك طرف آن ۴ اتاق و در طرف ديگر آن چند حجره و نيز دو رشته پلكان در منتهي اليه شرقي و غربي وجود دارد كه به طبقه فوقاني راه پيدا مي كند.
ورودي اصلي بنا در وسط ضلع شمالي حدود ۲۲۰سانتي متر عرض دارد و سقف آن با توس كليل پوشيده شده است. در دو سوي اين ورودي ۴ نيم ستون به قطر حدود ۱۰۵ سانتي متر و ارتفاع بيش از ۱۰متر وجود دارد كه تمام بدنه آنها با كاشي هاي فيروزه اي،لاجوردي و نيز كاشي هاي سياه، سفيد و زرد پوشيده شده است.
دو نيم ستون وسطي كه درست در طرفين ورودي قرار گرفته بلندتر و بر بدنه هر يك ۱۲بار نام حضرت محمد(ص) به خط كوفي بنايي با طرح هاي هندسي زيبا آراسته شده است. در حد و فاصل نيم ستون هاي ورودي ۲ طاق نماي نسبتا عميق وجود دارد كه با كاشي هاي هفت رنگ نماسازي شده است. روي اين طاق نما ها نقوش اسليمي و يك ترنج هندسي نقش شده است كه در وسط آن نقش شيري وجود دارد كه گاوي را از پاي در آورده است. در تمام نقوش مذكور كه بر كاشي هاي هفت رنگ نقش شده و نيز نقوش بخش هاي ديگر، غلبه با رنگ زرد است. در دو سوي ورودي اين بنا در همين ضلع نقش ۲ سرباز مسلح قاجار ديده مي شود كه به طور نمادين همچون ۲ نگهبان هميشه بيدار با چشماني گشاده پيوسته ورودي و خروجي اين ساختمان را كنترل مي كنند.

بر بالاي ورودي اصلي، پنجره بزرگ تالار آيينه قرار دارد كه با قوس جناقي پوشش يافته و تمام بخش هاي آن با نقش ترنج ها و شمسه ها توام با نقوش گياهي و پيچك ها زينت يافته است. بر بالاي اين پنجره يك شمسه بزرگ وجود دارد كه زماني نقش شير و خورشيد از نقوش كهن ايراني بر آن نقش شده بود و پس از تخريب، جاي خود را به نقوش اسليمي بخشيده است. ظاهرا در بالاي اين بخش و در ورودي افريز و كتيبه هايي وجود داشته كه قلمرو زير نفوذ سردار مفخم از منطقه استرآباد و نردين گرفته تا اسفراين، جوين، سبزوار، جاجرم و بجنورد را معرفي مي كرده است.
اين كتيبه ها در ۲ دوره رضاشاه پهلوي تخريب شده است و كاشي هاي فعلي به جاي آن نصب شده است در بالاي افريز و بين ۲ مناره بزرگ يك قاب كاشيكاري شده نيم دايره وجود دارد كه در آن نقش نبرد شير و اژدها به عنوان نماد خير و شر در داخل يك شمسه به چشم مي خورد و در طرفين اين صحنه دو سرباز مسلح زانو زده و تفنگ خود را به سمت صحنه نبرد شير و اژدها نشانه رفته اند.
در حد فاصل ستون هاي بزرگ و كوچك نيز قاب نيم دايره كوچك تري وجود دارد كه با نقوش اسليمي و پيچك هايي تزئين شده است. در مجموع پلان نماسازي جزييات معماري و كاشيكاري بناي آيينه خانه نمونه بارز هنر معماري دوره قاجار قلمداد مي شود. سقف آيينه خانه در اصل همانند بناي عمارت، پوشش سفالي داشته كه در تعميرات دوره هاي بعدي برداشته شده و با ورق گالوانيزه جايگزين شده است.

● تالار آيينه خانه
تالار آيينه كه محور اصلي اين ساختمان است در طبقه دوم قرار گرفته و از طريق ۲ رشته پلكان انتهاي شرقي وغربي و راهروي طبقه اول قابل دسترسي است. اين اتاق، ۳ در از جنس چوب صندل دارد كه با استخوان ترصيع شده اند. در ازاره تالار سنگ مرمر مرغوب به كار رفته و بلافاصله از بالاي سقف آن آيينه كاري شروع شده و تمام بدنه و سقف تالار را در بر گرفته است. در اين آيينه كاري ها ۱۷طرح مختلف شامل طرح هاي زيباي هندسي و گياهي، طرح چهلچراغ ها كه در وسط اتاق آويخته بوده اند و نيز نماي بيروني آيينه خانه به طرز استادانه اي اجرا شده است

1

قلعه بيرجند

1

حمام تاريخي مريان

1
X